Ишлаб чиқаришдаги 8 хил исроф (TIMWOODS): Самарадорликни ошириш сирлари

Замонавий бизнес оламида муваффақиятга эришиш учун самарадорлик ва унумдорлик жуда муҳим омиллар ҳисобланади. Мижозларнинг ўсиб бораётган талабларини қондириш, қисқа муддатли буюртмаларни ўз вақтида бажариш ва юқори сифатли маҳсулотларни етказиб бериш босими ортиб бораётган бир пайтда, ишлаб чиқариш ёки хизмат кўрсатиш жараёнларидаги исрофларни бартараф этиш ҳар қачонгидан ҳам долзарброқ масалага айланмоқда. Ушбу мақолада биз тежамкор ишлаб чиқаришда учрайдиган 8 та асосий исроф турларини ва уларнинг олдини олиш усулларини кўриб чиқамиз.

Қадр-қиймат қўшмайдиган фаолиятлар ўз навбатида 8 та исроф турига бўлинади. Улар қуйидагилар:

• Нуқсонлар (Defects)
• Кутиш (Waiting)
• Транспорт (Transportation)
• Ортиқча ҳаракатлар (Motion)
• Ортиқча захиралар (Inventory)
• Ортиқча ишлаб чиқариш (Overproduction)
• Ортиқча қайта ишлаш (Overprocessing)
• Ходимлар салоҳиятидан тўлиқ фойдаланмаслик (Skills)

Тежамкор ишлаб чиқариш бўйича инглиз тилидаги адабиётларда шу исроф турларига тегишли сўзларнинг биринчи ҳарфларидан ташкил топган TIMWOODS деган қисқартма кенг қўлланилади.

Нуқсонлар (Defects)

Маҳсулот нуқсонлари ёки хизмат камчиликлари туфайли қайта ишлашга сарфланган вақт ва саъй-ҳаракатлар компаниянинг даромадига салбий таъсир кўрсатади. Сифатсиз маҳсулотлар мижозларнинг норозилигига, қайтарилган буюртмаларга, қўшимча харажатларга ва мижозларни йўқотишга олиб келиши мумкин. Бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун ишлаб чиқарувчилар кучли сифат назорати тизимларини жорий қилишлари ва нуқсонларни эрта аниқлаш ҳамда тузатиш тартибларини ишлаб чиқишлари лозим.

Кутиш (Waiting)

Кутиш исрофига ишлаб чиқариш жараёнининг кейинги босқичига ўтиш учун сарфланган вақт киради. Масалан, ускунанинг тайёргарлигини ёки материалларнинг етказиб берилишини кутаётган ишчи. Бу кутиш вақти унумдорликни пасайтиради ва кечикишларга олиб келади. Кутишни камайтириш учун ишлаб чиқарувчилар ресурсларни самарали режалаштирадиган тизимларни жорий қилишлари ва зарур пайтда материаллар ҳамда ускуналар тайёрлигини таъминлашлари керак.

Транспорт (Transportation)

Бу исроф материаллар, ярим тайёр ва тайёр маҳсулотларнинг ортиқча ҳаракатланишини ўз ичига олади. Масалан, қурилиш материаллари ишлаб чиқарувчиси ўз омборидан истеъмолчиларга маҳсулотларни етказиб беришда, агар маршрутлар оптимал бўлмаса ёки ортиқча юклаш-тушириш нуқталари мавжуд бўлса, бу маҳсулот сифатига салбий таъсир кўрсатиши, қўшимча транспорт харажатларига ва етказиб бериш кечикишларига олиб келиши мумкин. Транспортдаги исрофни камайтириш учун компаниялар ўзларининг логистика жараёнларини таҳлил қилишлари ва маҳсулотларни истеъмолчиларга тезкор ҳамда самарали етказиб беришнинг оптимал йўлларини топишлари зарур.

Ортиқча ҳаракатлар (Motion)

Бу турдаги исрофлар якуний маҳсулотга қиймат қўшмайдиган ҳар қандай кераксиз жисмоний ҳаракатларни ўз ичига олади. Бунга ортиқча юриш, кўтариш, эгилиш ёки букилиш каби ҳаракатлар киради. Мисол учун, ишчининг керакли асбобларни олиш учун ҳар сафар ортиқча эгилишга мажбур бўлиши. Бундай ҳолатлар вақтни беҳуда сарфлашга, унумдорликнинг пасайишига ва ишчиларнинг жароҳатланиш хавфининг ортишига олиб келиши мумкин. Ушбу исрофни камайтириш учун ишлаб чиқарувчилар иш жойларининг эргономикасини баҳолашлари ва кераксиз ҳаракатларни камайтириш учун иш жараёнлари ҳамда ускуналарини такомиллаштиришлари лозим. Шунингдек, тежамкор ишлаб чиқаришнинг Kanban каби усулларидан фойдаланиш ҳам фойдали бўлиши мумкин.

Ортиқча захиралар (Inventory)

Бу исроф тури хом ашёлар, ярим тайёр ва тайёр маҳсулотларнинг ортиқча ёки кераксиз захираларини сақлашни ўз ичига олади. Мисол учун, компаниянинг яхши сотилмаётган маҳсулотларининг катта миқдордаги захирасини сақлаб туриши. Бу захиралар қимматли ресурсларни банд қилади ва эскириш хавфини оширади (айниқса, электроника маҳсулотлари тез эскиради). Ортиқча захиралардан келиб чиқадиган исрофни камайтириш учун компаниялар ўзларининг савдо маълумотларини таҳлил қилишлари, ишлаб чиқаришни бозор талабига мослаштиришлари ва захираларни оптималлаштиришлари керак. Бунинг натижасида бўшаган маблағларни бошқа мақсадларда ишлатиш имконияти пайдо бўлади.

Ортиқча ишлаб чиқариш (Overproduction)

Бу исроф тури истеъмолчилар талабидан ортиқ маҳсулот ишлаб чиқаришни англатади. Ортиқча ишлаб чиқариш бошқа исроф турларига ҳам олиб келади. Масалан, кўпроқ маҳсулот ишлаб чиқарилса, сотилмаган маҳсулотлар учун ишлаб чиқариш ва сақлаш харажатлари ошади. Бунинг олдини олиш учун, ишлаб чиқарувчилар ўзларининг савдо маълумотларини таҳлил қилишлари, ишлаб чиқаришни бозор талабига мослаштиришлари ва захираларни оптималлаштиришлари керак. Шундай қилиб, ортиқча ишлаб чиқаришдан келиб чиқадиган исрофни камайтириш мумкин ва бўшаган ресурсларни бошқа муҳим соҳаларга йўналтириш имконияти пайдо бўлади.

Ортиқча қайта ишлаш (Overprocessing)

Бу исроф тури маҳсулотга қиймат қўшмайдиган ортиқча қайта ишлаш ёки кераксиз қадамларни ўз ичига олади. Бунга маҳсулотни ишлаб чиқариш учун зарур бўлгандан кўра кўпроқ ресурслардан фойдаланиш ёки кераксиз қўшимча ишлов бериш мисол бўла олади. Натижада, ишлаб чиқариш харажатлари ошади ва маҳсулотни етказиб бериш муддатлари чўзилади. Ушбу исрофни камайтириш учун жараёнлар таҳлил қилиниши ва якуний маҳсулотга қиймат қўшмайдиган ҳар қандай ортиқча қадамлар олиб ташланиши керак. Шундай бўлса-да, соғлиқни сақлаш, озиқ-овқат ва молия соҳалари каби тартибга солинадиган саноат тармоқларида текшириш, сертификатлаштириш ёки ҳужжатлаштириш каби қадамларни тўлиқ олиб ташлаш имкони бўлмаслиги мумкин.

Ходимлар салоҳиятидан тўлиқ фойдаланмаслик (Skills)

Ходимларнинг билим, кўникма ва истеъдодидан тўлиқ фойдаланмаслик ҳам катта исрофдир. Агар ходимларга ўз потенциалини намоён этиш ва ривожлантириш имконияти берилмаса, бу мотивация ва унумдорликнинг пасайишига олиб келади. Шунинг учун, ходимларни ўқитиш ва ривожлантириш дастурларига сармоя киритиш, ички тренингларни рағбатлантириш ва уларга янги вазифалар ҳамда масъулиятларни қабул қилиш имкониятини бериш жуда муҳимдир.

Хулоса қилиб айтганда, ишлаб чиқариш жараёнидаги 8 та асосий исроф турини аниқлаш ва бартараф этиш орқали компаниялар мижозлар талабларини яхшироқ қондириши, маҳсулот ва хизматлар сифатини ошириши ҳамда юқори унумдорлик ва молиявий муваффақиятга эришиши мумкин. Бироқ, бу жараён доимий таҳлил, мониторинг ва узлуксиз такомиллаштиришни талаб қилади. Тежамкор ишлаб чиқариш тамойилларини қўллаш орқали корхоналар ўз рақобатбардошлигини ошириши ва ўзгарувчан бозор шароитларига мослашиши мумкин.

Шу билан бирга, исрофларни камайтириш ва бартараф этиш борасидаги саъй-ҳаракатлар бутун ташкилот миқёсида амалга оширилиши керак. Барча ходимлар, раҳбариятдан тортиб, ишлаб чиқариш линиясидаги ишчиларгача, ушбу жараёнда фаол иштирок этишлари ва ўз ҳиссаларини қўшишлари лозим. Бунинг учун, исрофларни аниқлаш ва йўқ қилиш бўйича тренинглар ўтказиш, рағбатлантириш тизимларини жорий қилиш ва жараёнларни доимий равишда такомиллаштириб бориш муҳим аҳамиятга эга.

Ишлаб чиқаришдаги исрофларни камайтириш узоқ ва мураккаб жараён бўлиши мумкин, лекин бу компаниянинг узоқ муддатли муваффақияти ва барқарорлиги учун жуда зарурдир. Тежамкор ишлаб чиқариш тамойилларини қўллаш ва доимий такомиллаштириш маданиятини яратиш орқали корхоналар ўз самарадорлигини ошириши, харажатларни камайтириши ва мижозлар учун юқори қийматга эга маҳсулот ҳамда хизматларни тақдим этиши мумкин. Бу эса, ўз навбатида, компаниянинг рақобатбардошлиги ва бозордаги мавқеини мустаҳкамлашга хизмат қилади.