Европа Иттифоқи таъминот занжири қонунлари (CSDDD ва LkSG): Экспортчилар учун қўлланма

Европа Иттифоқи яқинда глобал таъминот занжирларини ўзгартиришга қаратилган иккита муҳим қонунчиликни жорий этди: Европа Иттифоқининг Корпоратив Барқарорлик Бўйича Лозим Текшируви Директиваси (The Corporate Sustainability Due Diligence Directive, CSDDD ёки CS3D) ва Германиянинг Таъминот Занжири Қонуни (Lieferkettensorgfaltspflichtengesetz ёки LkSG). Ўзбекистон ва Марказий Осиё мамлакатлари учун бу ўзгаришлар алоҳида аҳамиятга эга, чунки улар Европа Иттифоқи бозори билан кенг алоқаларга эга ва кўплаб йирик Европа компанияларининг таъминот занжирларига киритилган. Минтақадаги компаниялар ушбу янги қоидаларга мослашиш ва уларнинг талабларига жавоб бериш учун ўз бизнес моделларини қайта кўриб чиқишлари керак бўлади. Шу билан бирга, бу ўзгаришлар минтақада масъулиятли ва барқарор бизнес амалиётини ривожлантириш учун катта имконият яратади.

Европа Иттифоқининг Корпоратив Барқарорлик Бўйича Лозим Текширув Директиваси (CSDDD)

Европа Иттифоқининг Корпоратив Барқарорлик Бўйича Лозим Текширув Директиваси (CSDDD) Европа Иттифоқи томонидан қабул қилинган муҳим қонунчилик ҳужжатларидан биридир. Ушбу директива 2024 йил 24 майда Европа Парламенти томонидан тасдиқлангандан сўнг, Европа Кенгаши томонидан расман қабул қилинган. CSDDD директиваси барқарор ва масъулиятли корпоратив хатти-ҳаракатларни рағбатлантириш, шунингдек, компанияларнинг ўз таъминот занжирларида инсон ҳуқуқлари ва атроф-муҳит ҳимоясига риоя қилишини таъминлашга қаратилган.

Ушбу қонунга кўра, 2029 йилдан бошлаб Европадаги компаниялар ўз таъминот занжирларини синчковлик билан текшириб, мажбурий меҳнат ва экологик зарарлар каби муаммоларни аниқлашлари ва бартараф этишлари керак бўлади. Компаниялар нафақат ўзларининг, балки етказиб берувчиларининг ҳам операцияларида инсон ҳуқуқлари ва атроф-муҳит ҳимоясига тўлиқ риоя қилишларини намойиш этишлари учун лозим текширувни амалга оширишлари жуда муҳим ҳисобланади. Улар, шунингдек, аниқланган ҳар қандай муаммоларни ҳал қилиш учун қандай тузатиш ва қайта тиклаш чоралари кўрилаётганини кўрсатишлари талаб этилади.

CSDDD директиваси компаниялардан олдини олиш режаларини ишлаб чиқиш ва ўзларининг бевосита бизнес ҳамкорларини ушбу режаларга риоя қилиш учун шартнома асосида розилик беришга мажбур қилишни талаб қилади. Бунда компаниялар ўз таъминот занжиридаги барча иштирокчилар билан яқин ҳамкорлик қилишлари ва уларнинг фаолиятини мунтазам равишда назорат қилишлари керак бўлади. Ушбу келишувлар тузилгандан сўнг, Европа компаниялари ўз етказиб берувчиларининг белгиланган талабларга тўлиқ жавоб беришини текширишлари ва мониторинг қилишлари шарт.

Директива босқичма-босқич жорий этилади ва дастлаб соф глобал даромади 1,5 миллиард евродан ортиқ ва 5000 дан ортиқ ходимга эга бўлган йирик компанияларга татбиқ этилади. Кейинчалик эса соф глобал даромади 450 миллион евродан ортиқ ва 1000 дан ортиқ ходимга эга бўлган компаниялар ҳам ушбу талабларни бажаришлари лозим бўлади. Вақт ўтиши билан қонун Европа Иттифоқи бозорига сезиларли даражада кириш ҳуқуқига эга бўлган Европа Иттифоқига аъзо бўлмаган компанияларга ҳам татбиқ этилади.

CSDDD директивасининг тўғри ва самарали ижро этилишини таъминлаш учун Европа Иттифоқининг ҳар бир аъзо давлати махсус назорат органини тайинлайди. Ушбу органлар компанияларнинг директивада белгиланган талабларга мувофиқлигини текшириш, мониторинг қилиш ва баҳолашга масъул бўлади. Улар зарур ҳолларда текширувлар ўтказишлари, компаниялардан маълумот ва ҳужжатлар талаб қилишлари ҳамда мувофиқ бўлмаган ҳолларда жарима ва санкциялар қўллашлари мумкин. Жарималар компаниянинг соф глобал даромадининг 5 фоизигача бўлиши мумкин, бу эса сезиларли молиявий оқибатларга олиб келиши мумкин.

Директива компаниялардан ўз таъминот занжирларида шаффофликни таъминлаш, рискларни баҳолаш ва зарур текширувларни амалга ошириш учун тегишли сиёсатлар, процедуралар ва тизимларни жорий қилишни талаб қилади. Компаниялар ўз текширув сиёсатларини аниқ белгилашлари, таъминот занжирининг барча босқичларида инсон ҳуқуқлари ва экологик рискларни аниқлаш учун рискларни баҳолашни амалга оширишлари керак. Аниқланган рисклар ва муаммолар етказиб берувчилар шартномаларига этика кодексларини киритиш, шикоят механизмларини яратиш ва зарур ҳолларда тузатиш чораларини кўриш орқали ҳал қилиниши лозим.

CSDDD директиваси компанияларнинг таъминот занжирларида тўлиқ шаффофлик ва кузатувни таъминлаш учун кенг қамровли чора-тадбирларни кўришни талаб қилади. Компаниялар ўз етказиб берувчиларининг фаолияти ва амалиётлари ҳақида батафсил маълумотга эга бўлишлари, шунингдек, уларнинг директивада белгиланган талабларга мувофиқлигини мунтазам равишда назорат қилишлари керак. Бунинг учун компаниялар таъминот занжирининг шаффофлигини таъминлаш, харид жараёнларини такомиллаштириш, зарур текширув сиёсатларини ишлаб чиқиш ва ходимларни ўқитиш каби бир қатор чораларни кўришлари зарур.

CSDDD директиваси Европа Иттифоқининг барқарор ривожланиш ва корпоратив ижтимоий масъулият соҳасидаги узоқ муддатли стратегиясининг муҳим қисми ҳисобланади. У нафақат компанияларнинг ўз таъминот занжирларида инсон ҳуқуқлари ва атроф-муҳит ҳимоясига риоя қилишини таъминлайди, балки уларнинг глобал миқёсда масъулиятли ва барқарор бизнес амалиётларини жорий қилишга ундайди. Директива, шунингдек, Европа Иттифоқи бозорида рақобат майдонини тенглаштириш ва барча компаниялар учун бир хил қоидаларни жорий қилишга қаратилган.

CSDDD директиваси Европа Иттифоқининг барқарор ривожланиш ва корпоратив ижтимоий масъулият соҳасидаги муҳим ютуқларидан бири ҳисобланади. У компанияларни ўз таъминот занжирларида инсон ҳуқуқлари ва атроф-муҳит ҳимоясига риоя қилишга ундайди, шунингдек, уларнинг глобал миқёсда масъулиятли ва барқарор бизнес амалиётларини жорий қилишига туртки беради. Директива компаниялар учун маълум бир қийинчиликлар ва харажатларни келтириб чиқариши мумкин, аммо узоқ муддатли истиқболда у Европа Иттифоқи бозорида рақобатбардошликни ошириш, истеъмолчилар ишончини мустаҳкамлаш ва глобал таъминот занжирларида барқарорликни таъминлашга хизмат қилади.

Германиянинг Таъминот Занжири Қонуни (LkSG)

LkSG 2023 йил 1 январдан кучга кирди ва компаниялардан ўзларининг глобал таъминот занжирлари бўйлаб инсон ҳуқуқлари ва экологик стандартларга риоя қилишни талаб қилади. Дастлаб, бу қонун Германиядаги камида 3000 нафар ходимга эга компанияларга, 2024 йилдан бошлаб эса камида 1000 нафар ходимга эга компанияларга татбиқ этилади. Охирги янгиликларга қараганда, ҳозирда Германия ҳукумати ушбу қонунни Европа директиваси кучга киргунга қадар компаниялардаги бюрократик юкни енгиллаштириш мақсадида икки йилга тўхтатиб туришни кўриб чиқмоқда.

Компаниялар инсон ҳуқуқлари бузилиши ва экологик зарарни олдини олиш, минималлаштириш ёки бартараф этиш учун лозим текширув жараёнларини жорий қилишлари шарт. Бунга рискни бошқариш тизимлари, риск таҳлиллари ва аниқланган рискларни бартараф этиш учун тегишли чораларни ўз ичига олади. Компаниялар, шунингдек, ўз фаолияти билан боғлиқ мавзуларда жисмоний шахслар учун шикоят қилиш механизмини яратишлари керак, бу манфаатдор томонларга ўз ташвишларини билдириш ва муаммоларни ҳал қилиш имконини беради.

LkSG талабларига риоя этилишини Федерал Иқтисодиёт ва Экспорт Назорати Идораси (BAFA) назорат қилади. Мажбуриятларини бажармаган компаниялар 8 миллион еврогача ёки йиллик глобал айланманинг 2 фоизигача жарима тўлаши мумкин. Бу компанияларга қонун талабларини жиддий қабул қилиш ва уларни бузишнинг оқибатларини тушунишда ёрдам беради.

Ушбу ўзгаришларга мослашиш Ўзбекистон ва Марказий Осиё компаниялари учун бир қатор имкониятларни яратади. Халқаро меҳнат ва экологик стандартларга мувофиқ ишлаш орқали ушбу компаниялар глобал бозорларга кириб бориш имкониятига эга бўлади. Бу уларнинг халқаро савдо алоқаларини кенгайтириш ва янги мижозлар ва ҳамкорларни жалб қилишга ёрдам беради. Бундан ташқари, янги талабларга мувофиқ ишлаш компанияларнинг корпоратив имиджини яхшилайди ва инвесторларнинг ишончини қозонишга ёрдам беради. Бу, ўз навбатида, молиявий ресурсларга кириш имкониятларини кенгайтиради ва узоқ муддатли ўсиш учун пойдевор яратади.

Бироқ, янги талабларга мослашиш, айниқса кичик ва ўрта бизнес учун, бир қатор қийинчиликларни келтириб чиқариши мумкин. Мониторинг тизимини жорий этиш, ходимларни ўқитиш ва сертификатлаш каби қўшимча харажатлар компаниялар учун молиявий босим бўлиши мумкин. Бундан ташқари, ҳисобот ва ҳужжатлаштириш жараёнларининг кўпайиши маъмурий юкламанинг ортишига олиб келади. Бу компанияларнинг ресурсларини асосий бизнес фаолиятидан бошқа томонларга буришга мажбур қилиши мумкин. Янги талабларга тезроқ мослаша олган компаниялар бозорда устунликка эга бўлиши ва рақобатнинг кучайишига олиб келиши мумкин.