Таъминот занжирини тушуниш: Самарали бизнес юритишнинг асосий омили

Замонавий бизнес дунёсида “таъминот занжири” атамаси тобора кўпроқ ишлатилмоқда. Аммо бу мураккаб тушунча ортида нима ётади? Таъминот занжири қандай ишлайди ва у бизнес ҳамда истеъмолчиларга қандай таъсир қилади?

Оддий қилиб айтганда, таъминот занжири — бу хомашёни тайёр маҳсулотга айлантириш ва якуний истеъмолчига етказиб беришда иштирок этувчи барча босқичлар, жараёнлар ва субъектларнинг ўзаро боғлиқ тизими ҳисобланади. Бу ишлаб чиқарувчилар, таъминотчилар, ташувчилар, улгуржи ва чакана савдогарларни ўз ичига олади.

Самарали таъминот занжири компанияларга харажатларни оптималлаштириш, маҳсулот сифатини таъминлаш, етказиб бериш муддатларини қисқартириш ва мижозлар талабларига тезкор жавоб қайтариш имконини беради. Шу билан бирга, таъминот занжирининг узилиши ёки бузилиши жиддий молиявий йўқотишларга ва компания обрўси тушишига олиб келиши мумкин.

Мазкур мақолада таъминот занжирининг асосий тушунчалари ва таркибий қисмлари батафсилроқ ёритилган. Шунингдек, таъминот занжирининг бизнес ва истеъмолчиларга таъсири, ундаги мавжуд рисклар ва уларни бошқариш усуллари таҳлил қилинган. Бундан ташқари, таъминот занжирида барқарорликни таъминлаш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш масалаларига ҳам алоҳида эътибор қаратилган.

Таъминот занжири нима?

Таъминот занжири — бу маҳсулот ёки хизматни яратиш ва етказиб бериш учун зарур бўлган барча фаолиятлар, жараёнлар ва ташкилотларни ўз ичига олган мураккаб тармоқдир. У хомашё ва компонентларни таъминлашдан бошланади, ишлаб чиқариш, омборга жойлаштириш, тақсимлаш ва якуний истеъмолчига етказиб беришни ўз ичига олади. Таъминот занжирининг мақсади — керакли маҳсулот ёки хизматни керакли миқдорда, керакли жойда, керакли вақтда ва рақобатбардош нархда етказиб беришдир.

Мисол учун, автомобилларни олайлик. Истеъмолчи машинани сотиб олишдан олдин, темир рудаси ердан қазиб олинади. Руда заводга ташилади ва у ерда пўлатга айлантирилади, бу эса автомобилнинг шасси қисмига айланади. Машинани ишлаб чиқариш учун турли компонентлар — двигателлар, батареялар, электр компонентлари, резина шиналар, металл корпус ва бўёқ йиғилади. Машина тайёр бўлгач, у истеъмолчига чакана савдо орқали сотилади.

Бу мисолда берилган таъминот занжирида бир нечта манфаатдор томонлар мавжудлиги кўриниб турибди:

1. Ишлаб чиқарувчилар — товарлар учун хомашё тайёрлайдиган ёки ўстирадиган;
2. Сотувчилар — материалларни сотиб оладиган ва сотадиган;
3. Ишлаб чиқарувчилар — материалларни товарларга айлантирадиганлар;
4. Ташувчилар ёки логистика провайдерлари — бу товарларни бутун дунё бўйлаб ташийдилар;
5. Таъминот занжири менежерлари — режалаштириш, хомашё таъминоти, ишлаб чиқариш, етказиб бериш ва қайтаришдан тортиб ҳамма нарсада операцияларнинг силлиқ ишлашини таъминлайдилар;
6. Чакана сотувчилар — товарларни онлайн ёки жисмоний дўконларда сотадилар;
7. Истеъмолчилар — бу товарлар ва хизматларни сотиб оладиган ва ишлатадиган шахслар.

Инфляция таъминот занжирларига қандай таъсир қилади?

Пандемиянинг дастлабки ойларида ҳожатхона қоғози ва тиббий ускуналар таъминотидаги узилишлар кузатилди. Бироқ, бу узилишлар S&P Global ва GEP консалтинг фирмалари томонидан тузилган умумий таъминот занжири стресси индексида деярли акс этмади. Вазият 2020 йилнинг ёзида ўзгарди. Индекс учун сўровнома ўтказилган 27 000 та компания ўз маҳсулотларини ишлаб чиқариш учун керакли ресурсларни олишда қийинчиликларга дуч келаётганини хабар қилишди. Транспорт харажатларининг кескин ошиши ва ишчи кучи етишмаслиги муаммони янада кучайтирди. Натижада, ҳали ҳам фаолият юритаётган компаниялар нархларни оширишга мажбур бўлишди ва бу инфляциянинг ўсишига олиб келди.

Ҳозирги кунда, таъминот занжири стресси индекси пандемиядан олдинги даражага қайтди ва ҳатто таъминот занжирларида бироз ортиқча қувват мавжудлигини кўрсатмоқда (қуйидаги расмга қаранг). Ишлаб чиқарувчилар энди олдингидек ресурсларни ортиқча тўплашмаяпти. Транспорт харажатлари пасайган ва ишчи кучи етишмаслиги камроқ сезилмоқда. Ишлаб чиқарувчилар улар учун зарур бўлган ресурсларни топишда қийналишмаяпти. Бу глобал тенденция бўлиб, таъминот занжири стресси Европа, Осиё ва Шимолий Америкада бир хилда пасаймоқда.

Пандемия даврида глобал ишлаб чиқариш қиймат занжирининг айрим қисмлари ҳафталаб ёки ойлаб узилишди. Бу узилишлар қисқа муддатли огоҳлантиришлар билан қайта тиклангани сабабли қўшимча таъминот муаммоларини келтириб чиқаришди. Одатда, эркин бозорлар бундай узилишларга ишлаб чиқаришни ошириш, муқобил таъминотчиларни топиш ёки ишлаб чиқариш усулларини ўзгартириш орқали жавоб беришарди. Аммо таъминот занжири муаммоларининг давом этиши экспертларни ҳайратда қолдирди ва пандемиядан кейинги талаб ўсиши шароитида нархларнинг ўсишига ҳисса қўшишди.

Уч йилдан сўнг, кескин ўзгарувчанлик пасайди ва товарлар нархларидаги инфляция тез пасайиши мумкин. Бироқ, умумий инфляция ҳали ҳам юқори даражада қолмоқда. Энди асосий савол шундаки, таъминот занжирининг узилиши ва энергия нархларининг кескин кўтарилиши нархлар ва иш ҳақларига доимий босим ўтказиб, “иш ҳақи-нарх ўсиши” спиралини келтириб чиқарадими?

Қиймат занжирлари ва таъминот занжирлари ўртасидаги фарқ нима?

Қиймат занжири ва таъминот занжири тушунчалари бир-бирига боғлиқ, аммо фарқли маъноларга эга. Таъминот занжири маҳсулотни ишлаб чиқариш ва тарқатиш учун ишлатиладиган барча хомашё ва қисмларни ўз ичига олади. Аксинча, қиймат занжири бозорда сотиш учун тайёр маҳсулотни яратиш учун қилинадиган барча индивидуал қадамларни ўз ичига олади. Бунга нафақат жисмоний компонентлар, балки инновация, дизайн, маркетинг ва савдо каби “билимлар иқтисодиёти"нинг бир қисми сифатида таснифланиши мумкин бўлган турли хил қиймат қўшувчи фаолиятлар ҳам киради.

Таъминот занжирининг узилиши нима?

Таъминот занжирининг узилиши — бу таъминот занжиридаги ҳар қандай бўғин оптимал ишламаётганда содир бўлади. Натижада, турли муаммолар пайдо бўлиши мумкин. Мисол учун, хомашё материал нархларини ўтган йилга нисбатан ошиши компаниянинг харажатлар тузилмасига катта таъсир кўрсатиши мумкин. Ёки меҳнат бозорининг номувофиқлигидан операцион муаммолар келиб чиқиши мумкин. Транспорт компаниялари товарларни етказиб бериш учун етарлича ҳайдовчилар топа олмаслиги бунга бир мисол бўла олади.

Таъминот занжири заифликларининг энг кўп намоён бўладиган бешта соҳаси мавжуд:

• Режалаштириш ва етказиб берувчилар тармоқлари;
• Транспорт ва логистика тизимлари;
• Молиявий барқарорлик;
• Маҳсулот мураккаблиги;
• Ташкилий етуклик.

Тадқиқотларга кўра, бир ой ёки ундан кўпроқ давом этадиган таъминот занжирининг узилишлари ҳозирда ўртача ҳар 3,7 йилда бир марта содир бўлади. Ва бу узилишлар жуда қимматга тушиши мумкин: улар ўртача ташкилотга 10 йил давомида йиллик фойдасининг 45 фоизига тўғри келади.

Таъминот занжирида қандай рисклар мавжуд?

Гарчи COVID-19 пандемияси яқин вақт ичида таъминот занжири ёки қиймат занжирига энг катта зарба берган бўлса-да, бошқа мисоллар ҳам кўп. Хитой ва АҚШ ўртасидаги савдо уруши Хитойдан АҚШга экспорт қилинадиган кўплаб маҳсулотлар учун юқори тарифларни жорий этиш орқали таъминот занжирларига жиддий таъсир кўрсатди. Бу нархларнинг ошишига ва иккала мамлакат ўртасидаги савдо ҳажмининг пасайишига олиб келди. Бундан ташқари, иқтисодий қарама-қаршиликлар ва сиёсий кучлар ўртасидаги низолар таъминот занжирларидаги тўсиқлар ва чекловларни кучайтирди. Бошқа мисоллар: 2011 йилдаги Япониядаги зилзила ва цунами электроника заводларини ёпди ва 2017 йилдаги “Ҳарви” довули АҚШдаги нефт заводлари ва нефт-кимё заводларини издан чиқарди, бу эса турли саноат тармоқлари учун зарур бўлган баъзи пластмассалар ва смолалар танқислигига олиб келди.

Таъминот занжиридаги зарбаларни уларнинг таъсири, давомийлиги ва содир бўлиш частотасига қараб тўрт турга ажратилади:

• Кутилмаган фалокатлар: Булар тарихий жиҳатдан диққатга сазовор воқеалар бўлиб, уларни олдиндан айтиб бўлмайди ва улар триллион доллар зарар келтириши мумкин. Мисолларга табиий офатлар (масалан, кучли зилзилалар, цунамилар ёки довуллар) ва глобал пандемиялар киради.
• Олдиндан кўриладиган фалокатлар: Бу тоифадаги зарбалар кутилмаган фалокатлар билан бир хил даражада, аммо умумий тайёргарликни йўналтириши мумкин бўлган каттароқ сигналлар ва эҳтимолликлар билан фарқ қилади. Мисолларга молиявий инқирозлар ва глобал ҳарбий низолар киради.
• Кутилмаган узилишлар: Булар жиддий ва қимматга тушадиган воқеалар, аммо фалокатлардан кичикроқ миқёсда. Мисолларга маълумотлар базасини бузилиши, маҳсулотларни қайтариб олиш ва саноат ҳалокатларини киритиш мумкин.
• Олдиндан кўриладиган узилишлар: Баъзи узилишларни уларнинг келишидан олдин кўриш мумкин. Мисолларга Хитой-АҚШ савдо низолари ва Буюк Британиянинг Европа Иттифоқидан чиқиши киради.

Ташкилотлар кўпинча энг кўп учрайдиган зарбаларни бошқаришга эътибор қаратишади. Аммо COVID-19 пандемияси каби камдан-кам учрайдиган воқеалар ҳам улар томонидан стратегик қарорлар қабул қилишда ҳисобга олиниши керак. Шу сабабли, аксарият ташкилотлар учун бу таъминот занжири раҳбарларининг узоқ вақтдан бери эътибор қаратиб келинаётган нарх (ва капиталдан фойдаланиш), хизмат кўрсатиш ва сифат каби анъанавий устувор йўналишларига янги учта йўналиш билан тўлдиришни англатади: чидамлилик (resilience), чаққонлик (agility) ва экологик барқарорлик (sustainability).

Таъминот занжиридаги чидамлилик нима?

Чидамлилик (Resilience) ички ва ташқи зарбалар — маълум ва номаълум — олдида бардош бериш, мослашиш ва гуллаб-яшнаш қобилиятини англатади. Аниқроқ қилиб айтганда, таъминот занжирларини ўз ичига оладиган операцион чидамлилик — бу бизнеснинг талабидаги ўзгаришларга мослаша оладиган ва сифатни пасайтирмасдан мустаҳкам ишлаб чиқариш қувватини сақлаб қолишидир.

Таъминот занжирини бошқаришда ташкилотлар узоқ муддатли ноаниқлик ва кутилмаган ўзгаришларга тайёр бўлиши керак. Бунинг учун улар учта муҳим қадамни қўллашлари мумкин:

1. Тезкор чоралар: Аввалги эътиборсиз қолдирилган муаммоларни тезда аниқлаш ва бартараф этиш. Бу қисқа муддатли ечим бўлса-да, катта фойда келтиради.
2. Жараёнларни такомиллаштириш: Ягона марказдан туриб операцияларни бошқариш, таъминот ва талабдаги ўзгаришларни олдиндан башорат қилиш ҳамда захираларни самарали бошқариш усулларини жорий этиш.
3. Узоқ муддатли барқарорлик: Рақамли технологиялардан фойдаланиш, турли вазиятларни синаб кўриш, ҳамкорлар билан маълумот алмашиш ва таъминот занжири жамоасининг кичик бир қисмини алоҳида ажратиб, уларга махсус эътибор қаратиш орқали тизимнинг мустаҳкамлигини ошириш.

Мазкур ёндашув таъминот занжирининг энг муҳим қисмларига кўпроқ эътибор беришга имкон яратади. Шу орқали, бутун тизимнинг самарадорлиги ва чидамлилигини таъминлаш мумкин. Бундан ташқари, таъминотчилар ҳақида кўпроқ очиқ маълумотга эга бўлиш ҳам хавфларни камайтириш учун жуда муҳим. Ушбу оддий, аммо самарали ёндашув таъминот занжирининг узоқ муддатли барқарорлигини таъминлашга ёрдам беради.

Замонавий таъминот занжири қандай ишлайди?

Бугунги кунда таъминот занжирини бошқариш компания раҳбарининг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланади. Директорлар кенгаши қуйидаги саволларга жавоб топиши лозим:

• Биз ҳозир ва келажакда мижозларимизнинг эҳтиёжларини қондира оламизми?
• Тез ўсиш учун ишлаб чиқариш қувватини оширишимиз керакми ёки пасайишга тайёр туришимиз лозимми?
• Малакали ва технологиялардан хабардор ходимларни қаердан топамиз?
• Атроф-муҳитга зарар етказмасдан ва қонунларга риоя қилган ҳолда бизнесни қандай давом эттирамиз?

Юқоридаги саволларга жавоб топиш учун, компаниялар ўзларининг таъминот занжирини чуқур таҳлил қилишлари керак. Албатта, таъминот занжирининг тузилиши компания муваффақиятининг ягона омили эмас. Аммо қуйидаги омиллар таъминот занжирининг самарали ишлашига ёрдам бериши мумкин:

• Жараёнларни бошидан охиригача мувофиқлаштириш.
• Қарорлар қабул қилишда масъулиятни тўғри тақсимлаш.
• Аниқ самарадорлик кўрсаткичларини белгилаш.
• Ходимлар ўртасида яхши муносабатларни йўлга қўйиш.
• Мартаба поғоналарида кўтарилиш имкониятини яратиш.
• Ходимларнинг малакасини ошириб бориш.

Таъминот занжирини ўзгартириш осон эмас, чунки бунинг учун янги таъминотчиларни топиш, малакали ходимлар ёллаш ва янги заводлар қуриш талаб этилади. Лекин, яхши ташкил этилган ва самарали бошқарилган таъминот занжири компаниянинг рақобатбардошлигини оширади ва унинг келажакдаги муваффақиятини таъминлайди.

Рақамли таъминот занжирлари ҳақида-чи?

Рақамли таъминот занжирлари ҳақида гапирадиган бўлсак, ҳозирги кунда кўплаб компаниялар ва саноат тармоқлари учун рақамлаштириш жуда фойдали ечим бўлиши мумкин. Рақамлаштириш деганда, илғор таҳлиллар, автоматлаштириш ва сунъий интеллект каби технологияларни қўллаш тушунилади. Булар компанияларга ўз ишлаб чиқариш жараёнларини янада самарали, мослашувчан ва тезликка йўналтирилган қилишга ёрдам беради.

Баъзи етакчи компаниялар аллақачон рақамлаштиришдан катта фойда кўришган. Масалан, улар ўз инвентаризация харажатларини 30 фоизга, сифат харажатларини 50 фоизга камайтирган ва пул оқимларини 30 фоизга оширган. Шунингдек, тадқиқотлар кўрсатишича, рақамлаштириш технологиялари таъминот занжирларида экологик самарадорликни ҳам ошириши мумкин.

Аммо ҳали ҳам кўп компаниялар рақамлаштириш борасида орқада қолмоқда. Улар учун таъминот занжири ахборот тизимларини модернизация қилиш, масалан, талабни прогноз қилиш ва режалаштириш тизимларини яхшилаш жуда катта самара бериши мумкин. Бунинг учун улар қуйидаги учта қадамни қўллашлари мумкин:

• Жараёнларни қайта лойиҳалаш.
• Таъминотчиларни тўғри танлаш.
• Амалга ошириш учун йўл харитасини яратиш.

Бу ўзгаришлар, айниқса, компанияда яхлит бизнес режалаштириш тизими (Integrated Business Planning) жорий этилганда, жуда катта фойда келтириши мумкин. Чунки бундай тизим бўлмаган компанияларга қараганда, уни қўллайдиган компаниялар 1-2 фоиз кўпроқ фойда олади, хизмат сифати 5-20 фоиз яхшиланади, юк ташиш харажатлари 10-15 фоиз камаяди ва мижозларга етказиб бериш жарималари ҳамда йўқотилган сотувлар 40-50 фоиз камаяди.

Таъминот занжири атроф-муҳитни муҳофаза қилишга қандай таъсир қилади?

Таъминот занжирининг атроф-муҳитга таъсири ва уни барқарор асосда ташкил этиш бугунги кунда глобал бизнеснинг энг долзарб масалаларидан бирига айланган. Ишлаб чиқариш, етказиб бериш, истеъмол қилиш каби жараёнлар табиатга жиддий зарар етказиши, иқлим ўзгариши, чиқиндилар тўпланиши, биохилма-хилликнинг йўқолиши каби муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. Шу боис, компаниялар ўз фаолиятининг экологик оқибатларини чуқур таҳлил қилиб, таъминот занжирини оптималлаштиришга киришмоқда.

Барқарор таъминот занжири деганда хомашё қазиб олишдан тортиб, тайёр маҳсулотни истеъмолчига етказиб беришгача бўлган барча босқичларда атроф-муҳитга таъсирни минималлаштириш, ресурслардан оқилона фойдаланиш ва чиқиндиларни бошқариш тушунилади. Бунга эришиш учун компаниялар бир қатор амалий қадамларни қўллаши лозим. Энг аввало, барқарорлик стратегиясини ишлаб чиқиш, аниқ мақсад ва вазифаларни белгилаш талаб этилади. Сўнгра, бутун таъминот занжири бўйлаб жараёнлар, ресурслар ва чиқиндилар таҳлил қилиниб, асосий экологик таъсир нуқталари аниқланади.

Таъминотчилар билан яқин ҳамкорлик қилиш, уларни экологик талабларга мувофиқ фаолият юритишга ундаш муҳим аҳамиятга эга. Ресурслардан самарали фойдаланиш, энергия ва сув сарфини камайтириш, тоза технологияларни жорий қилиш катта ўзгаришларга олиб келади. Чиқиндиларни бошқаришда эса уларни камайтириш, қайта ишлаш ва утилизация қилиш устувор вазифа ҳисобланади. Шунингдек, маҳсулот дизайнида экологик мезонларга эътибор қаратиш, қайта ишланган материаллардан фойдаланиш фойдадан холи эмас.

Ходимларни барқарорлик тамойиллари бўйича ўқитиш, экологик ташаббусларни рағбатлантириш компания ичида янги қадриятлар шаклланишига замин яратади. Бугун кўпчилик компаниялар учун ESG (Environmental, Social, and Governance, яъни Экологик, Ижтимоий ва Корпоратив Бошқарув) энг муҳим мавзулардан бирига айланмоқда. Чунки истеъмолчилар ва инвесторлар тобора кўпроқ экологик ва ижтимоий масъулиятли брендларни афзал кўришмоқда. Айни пайтда, жараённинг шаффофлиги, мунтазам мониторинг ва ҳисобот бериш тизимини йўлга қўйиш ташқи ишончни мустаҳкамлайди. Манфаатдор томонлар, жумладан, истеъмолчилар ва ҳамжамият билан самарали мулоқотни йўлга қўйиш ҳам ғоят муҳим. Бу компанияга янги имкониятлар эшигини очиб, унинг бозордаги мавқеини мустаҳкамлайди.

Барқарор таъминот занжирига ўтиш осон кечмайди, қатор қийинчиликлар ва тўсиқларни енгиб ўтишни тақозо этади. Бироқ, бугунги рақобатдош ва экологик онгли бозорда бундан бошқа илож йўқ. Доимий равишда ўз фаолиятини такомиллаштириб бораётган, атроф-муҳит ва келажак авлод олдидаги масъулиятни чуқур ҳис қилаётган компанияларгина узоқ муддатли муваффақиятга эриша олади. Зеро, барқарор таъминот занжири нафақат экологик, балки иқтисодий ва ижтимоий манфаатларни уйғунлаштириш, бизнес билан табиат ўртасидаги мувозанатни таъминлаш имконини беради. Бу эса ҳар бир компания, ҳар бир мамлакат олдида турган энг долзарб вазифадир.