Пандемиядан сабоқлар: Таъминот занжири мустаҳкамлиги ва бизнес узлуксизлиги
Искандар Махмудов
Бугунги кунда глобал таъминот занжирлари мисли кўрилмаган даражада мураккаблашиб, улар турли хил табиий офатлар, сиёсий инқирозлар, иқтисодий беқарорлик ва ҳатто пандемиялар каби кўплаб омиллар таъсирига дучор бўлмоқда. Бундай ўзгарувчан ва ноаниқ шароитда компаниялар ўзларининг таъминот занжирларини узлуксиз фаолият кўрсатишини таъминлаш учун барқарорликни оширишга алоҳида эътибор қаратишлари зарур. Таъминот занжирининг барқарорлиги компаниянинг узилишлар ва беқарорликлардан қанчалик тез ва самарали тиклана олишини белгиловчи муҳим омилдир. Ушбу мақолада биз таъминот занжирининг барқарорлигини ошириш учун Toyota, Kenvue ва AGCO каби етакчи компаниялар томонидан қўлланилган стратегиялар ва амалиётларни кўриб чиқамиз ҳамда улардан қандай қилиб самарали фойдаланиш мумкинлиги ҳақида фикр юритамиз.
Таъминот занжирининг барқарорлигини бошқариш
Таъминот занжирининг барқарорлигини бошқариш тўртта асосий босқичларга асосланади: рискларни аниқлаш, уларнинг миқдорини баҳолаш, кейин рискларни камайтиришга ҳаракат қилиш ва риск амалга ошганда унга жавоб қайтариш.
Биринчи босқич — тармоқ дизайни тузилмаси, интеграциялашган таъминот занжири жараёнлари ва индивидуал етказиб берувчилар билан боғлиқ рискларни аниқлашдир. Рисклар аниқлангач, уларнинг миқдорини баҳолаш зарур. Шунингдек, барқарорлик ва домино эффекти ҳам баҳоланади. Кейинги босқич — таъминот занжирини қўшимча хомашё ёки қисм захираларини яратиш, ишлаб чиқариш қувватининг мослашувчанлиги ошириш ва етказиб берувчилар орқали ҳимоя қилиш киради. Бу эса мумкин бўлган узилишларнинг салбий таъсирини камайтиришга ёрдам беради. Агар узилиш юз берса, мақсад — фавқулодда режаларни ишга тушириш, тикланиш стратегиялари ва вазиятга мослашиш орқали жавоб қайтаришдир.
Ушбу босқичларни тўғри амалга ошириш орқали компаниялар ўзларининг таъминот занжирларини мустаҳкамлаши, узилишларга тайёр туриши ва уларнинг салбий оқибатларини минималлаштириши мумкин. Кучли ва барқарор таъминот занжири бизнес муваффақиятининг калити ҳисобланади. Шу боис, ҳар бир компания ўз таъминот занжирининг барқарорлигини доимий равишда баҳолаб бориши ва уни яхшилаш учун зарур чораларни кўриши лозим. Шундагина улар рақобатдош бозорда ўз ўрнини сақлаб қолиши ва ривожланишда давом этиши мумкин.
Қуйида таъминот занжирларидаги узилишларга кўпроқ мисоллар берилган.
| Омил | Мисол | Таъсири |
|---|---|---|
| Денгиз қароқчилиги | Сомали соҳилларида 2008 йилда юз берган денгиз қароқчилиги | Халқаро савдога жиддий таъсир кўрсатди. Кемалар гаровга олинди, юк ташиш кечикди, суғурта нархлари ошди. Бу ҳодиса таъминот занжирларидаги узилишларга олиб келди. |
| Табиий офат - Зилзила | 1999 йилда Таиландда рўй берган кучли зилзила | Apple компаниясининг Осиё минтақасидаги ишлаб чиқаришини фалаж қилди. Компьютер қисмларини етказиб бериш узилди, нархлар ошди. |
| Табиий офат - Сув тошқини | 2002 йилда Саксонияда юз берган сув тошқини | Volkswagen компаниясининг Дрезден шаҳридаги ишлаб чиқаришини кескин пасайтирди. Завод сув остида қолди, ишчилар эвакуация қилинди. |
| Табиий офат - Зилзила | 2007 йилда Японияни ларзага келтирган зилзила | Toyotaнинг таъминот занжирида 55,000 та автомобилнинг ишлаб чиқарилишини тўхтатди. Японияда эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқарувчи корхоналар зарар кўрди. |
| Табиий офат - Довул | 2005 йилда АҚШнинг Луизиана штатини вайрон қилган Катрина довули | АҚШдаги бензин ишлаб чиқаришнинг 10-15% қисмини тўхтатди, нефт нархларининг ошишига сабаб бўлди. Нефт қазиб олиш платформалари ва нефтни қайта ишлаш заводлари зарар кўрди. |
| Табиий офат - Зилзила ва цунами | 2011 йилда Японияда юз берган зилзила ва цунами | Глобал автомобил ва электроника саноатидаги таъминот занжирларини издан чиқарди, Toyota бозордаги етакчилик позициясини йўқотди. Кўплаб корхоналар вайрон бўлди, ишлаб чиқариш тўхтади. |
| Табиий офат - Сув тошқини | 2015 йилда Ҳиндистоннинг Ченнаи шаҳрида юз берган сув тошқини | Кўплаб халқаро нашриёт уйларида илмий адабиётлар чоп этилишини тўхтатиб қўйди. Босмахоналар сув остида қолди, қоғоз ва бошқа материаллар йўқ бўлиб кетди. |
| Инсон омили - Портлаш | 2016 йилда Людвигшафендаги BASF заводида юз берган портлаш | Бутун таъминот занжири учун 15% хомашё етишмай қолди. Баъзи маҳсулотларнинг ишлаб чиқарилиши бир неча ҳафта давомида тўхтаб қолди. |
| Инсон омили - Транспорт узилиши | 2021 йил мартида Суэтс каналида юз берган транспорт узилиши | Глобал таъминот занжирларида кўплаб салбий оқибатлар юзага келди, етказиб бериш кечикди, глобал юк ташиш жадвалларида беқарорлик юзага келди. Транзит вақти ва нархлар ошди. |
| Инсон омили - Ёнғин | 2000 йилда Албукерке, Нью-Мексикодаги Phillips Semiconductor заводида юз берган ёнғин | Phillipsнинг асосий мижози Ericsson компанияси 400 миллион доллар потенциал даромадни бой берди. Яримўтказгичлар етказиб берилмади, ишлаб чиқариш тўхтади. |
| Сиёсий инқироз | 2009 йилдаги “Газ” инқирози | Россиядан Европага газ етказиб беришда узилишлар юз берди, Газпром ва унинг мижозлари миллиардлаб доллар зарар кўрди. Энергия нархлари ошди, иқтисодий беқарорлик юзага келди. |
| Молиявий инқироз | 2008 йилги глобал молиявий инқироз | Бутун дунё бўйлаб бизнеслар банкротликка учради, таъминот занжирлари узилди. Ишлаб чиқариш қисқарди, ишсизлик ошди, иқтисодий ўсиш сусайди. |
| Иш ташлаш | 2016 йилда Hyundai заводларидаги иш ташлашлар | 130,000 автомобилнинг ишлаб чиқарилишига таъсир қилди. Ишчилар иш ҳақини оширишни ва иш шароитларини яхшилашни талаб қилишди. Компания катта зарар кўрди. |
| Ҳуқуқий низо | 2016 йилги Volkswagen ва Prevent Group ўртасидаги шартнома низоси | Volkswagen компаниясининг олтита Германия заводида эҳтиёт қисмлар етишмовчилиги сабабли ишлаб чиқариш тўхтади. 27,700 ишчи иш жойини йўқотиш хавфи остида қолди. |
| Пандемия | 2019-2021 йиллардаги COVID-19 глобал пандемияси | Бутун дунё бўйлаб таъминот ва талабда узилишлар юзага келди, кўплаб глобал ва маҳаллий таъминот занжирлари издан чиқди. Ишлаб чиқариш ва истеъмол кескин қисқарди, логистика қийинлашди. Пандемия таъминот занжирларининг келажакдаги ишлашига узоқ муддатли салбий таъсир кўрсатди. |
Toyota компаниясидан сабоқлар
2020 йилда бутун дунё коронавируснинг кенг тарқалиши туфайли глобал яримўтказгичлар (микрочиплар ёки микросхемалар) етишмовчилиги оқибатида автомобил заводларининг тўхтаб қолганига гувоҳ бўлди. Ушбу инқироз рақамли қурилмаларга (компьютерлар, смартфонлар, планшетлар, серверлар, тиббий асбоб-ускуналар ва бошқалар) бўлган талабнинг кескин ўсиши, пандемия туфайли яримўтказгичлар ишлаб чиқаришининг қисқариши ҳамда глобал таъминот занжиридаги узилишлар билан боғлиқ эди. Натижада, кўплаб автомобил ишлаб чиқарувчилари ўз ишлаб чиқариш линияларини вақтинча тўхтатишга ёки ярим тайёр автомобилларни ишлаб чиқаришга мажбур бўлишди.
Бироқ, Toyota компанияси бу инқирозга тайёр эканлиги тез орада маълум бўлди. Toyota ўз маҳсулотлари учун ярим йиллик яримўтказгичлар захирасини йиғиб қўйганлигини Reuters ахборот агентлиги хабар берди. Бу кўпчилик учун кутилмаган хабар эди, чунки Toyota кам миқдордаги қисмлар захирасини сақлаши ва уни камайтиришга интилиши билан машҳур. Аммо компания 2011 йилдаги Фукусима ядровий ҳалокатидан сўнг баъзи муҳим қисмлар, жумладан, яримўтказгичларни захирада сақлаш аҳамиятини тушуниб етганди.
Автомобилнинг кўплаб қисмларидан фарқли ўлароқ, яримўтказгичлар бошқа соҳаларда ҳам кенг қўлланилади ва уларга бўлган талаб йилдан-йилга ўсиб бормоқда. Бу эса микрочипларни қисқа муддатда кўп миқдорда харид қилмоқчи бўлган автомобил компанияларининг музокара ўтказиш имкониятларини сезиларли даражада камайтиради. Шунинг учун Toyota ўз таъминотчилари билан ҳамкорлик қилиб, компания учун 2-6 ойлик яримўтказгичлар захирасини яратишни сўраган.
Ушбу олдиндан кўрилган чоралар туфайли Toyota 2021 йилнинг биринчи ярмида ишлаб чиқаришни одатдагидек давом эттира олди, бошқа автомобил ишлаб чиқарувчилари эса микрочип танқислиги билан курашишга мажбур бўлишди. Бироқ, 2021 йилнинг августига келиб, Toyotaнинг ҳам яримўтказгичлар захираси тугаб, компания глобал миқёсда ишлаб чиқариш қувватини 40 фоизга қисқартиришга мажбур бўлди. 2021 йил сентябрида улар 900 минг автомобил ўрнига атиги 540 минг дона янги автомобил ишлаб чиқаришди. Бу қисқариш компаниянинг 14 та заводидаги 28 та глобал ишлаб чиқариш линиясидан 27 тасига таъсир кўрсатди.
Қийинчиликларга қарамай, Toyota компанияси узоқ вақт давомида яримўтказгичлар захирасини яратгани туфайли барча рақобатчиларидан устун турди. Ушбу тажриба бизнес фаолиятининг узлуксизлигини таъминлаш учун пухта тайёргарлик кўриш ва олдиндан чоралар кўришнинг аҳамиятини кўрсатувчи қимматли сабоқ бўлиб хизмат қилади.
Kenvue компаниясидан сабоқлар
Kenvue — бу собиқ Johnson & Johnson компанияси бўлиб, истеъмол товарлари, дори воситалари ва тиббий буюмлар ишлаб чиқариш билан шуғулланади. Компания ўзининг Tylenol, Listerine, Zyrtec ва Pepcid каби машҳур брендлари билан танилган. Пандемия даври Kenvue учун таъминот занжирининг барқарорлигини таъминлашда муҳим сабоқлар берди.
Kenvue ўзининг брендлари бўйича истеъмолчилар эҳтиёжларини тезкор қондириш учун таъминот занжиридаги қуйидаги учта стратегик қобилиятга сармоя киритди:
Қўшимча ишлаб чиқариш қуввати: Kenvue ички ишлаб чиқариш қувватини оширди ва талабга яқин жойларда ишлаб чиқаришни тезкор кенгайтириш имкониятини яратди.
Ҳамкорлик алоқалари: Улар таъминот занжирининг барча иштирокчилари (етказиб берувчилардан тортиб, мижозлар ва ҳатто давлат идораларигача) бозор эҳтиёжларига тезкор жавоб бериш учун етарлича мослашувчан бўлишини таъминлади.
Маълумотлар ва жараёнлар: Улар реал вақт режимида маълумотларни таҳлил қилиш ва жараёнларни такомиллаштириш орқали тезкорликни оширди.
“Listerine” номли бренд маҳсулотларининг таъминот занжирини такомиллаштириш учун Kenvue маҳаллий хом ашё ва ускуналар ишлаб чиқаришни йўлга қўйди, шиша тўлдириш линиялари қувватини сезиларли даражада оширди ҳамда маҳаллий ва глобал учинчи томон ишлаб чиқарувчиларни тезкор фаоллаштириш имкониятини яратди.
Болалар учун мўлжалланган Tylenol ва Motrin каби маҳсулотлар учун ҳам Kenvue иккиламчи/учламчи хом ашё ва ишлаб чиқариш ҳамкорларини тезкор жалб қилди, тартибга солувчи органлар билан алоқаларни йўлга қўйди, асосий ишлаб чиқариш ускуналари ва ишчи кучи қувватига сармоя киритди.
Tylenol қаттиқ дозали маҳсулотлари тармоғи ҳам мисли кўрилмаган талабга дуч келди. Бу ерда қувватни ошириш стратегик учинчи томон ишлаб чиқарувчилари ва қадоқлаш ҳамкорлари орқали амалга оширилди. Бундан ташқари, асосий чакана сотувчилар билан яқин ҳамкорлик қилиб, маҳсулотлар портфели беморларнинг эҳтиёжларига қараб оптималлаштирилиб, кичик ўлчамдаги шишалар ишлаб чиқарилди.
Kenvue 3D-босма технологиясини жорий этди, бу эса зарур қисмларни дарҳол ишлаб чиқариш имконини берди. Рақамли технологиялар ёрдамида ишлаб чиқариш жараёнлари 50% га қисқартирилди. Ускуналарни масофадан кузатиш ва реал вақтда маълумотларни таҳлил қилиш орқали бир йилда саккиз ҳафталик ишлаб чиқариш тўхтаб қолишининг олди олинди.
Пандемия даврида Kenvue чакана сотувчилар, етказиб берувчилар ва давлат идоралари билан яқин ҳамкорлик қилди. Улар чакана сотувчилар билан кундалик маълумотлар алмашди, ишлаб чиқариш қувватлари ва маҳсулотларни тақсимлаш бўйича қарорлар қабул қилди. Етказиб берувчилар билан эса Kenvue ишончли ҳамкорларни аниқлади ва уларни ишлаб чиқариш жойларига яқин жойлаштирди.
Kenvue, шунингдек, реал вақт режимида маълумотларни таҳлил қилиш ва башорат қилиш учун илғор технологияларни жорий этди. Улар об-ҳаво, ижтимоий омиллар, харид қилиш одатлари каби маълумотларни таҳлил қилиш орқали талабни аниқроқ прогноз қила бошлади ва прогноз хатоларини 40% га камайтира олди.
AGCO Корпорациясидан сабоқлар
AGCO Корпорацияси қишлоқ хўжалиги ускуналари ишлаб чиқарувчи компания бўлиб, маҳаллий ва халқаро етказиб берувчиларни бирлаштирган бир нечта таъминот занжирлари стратегиясидан фойдаланади. Маҳаллий таъминотнинг ҳажми нарх ва бошқа омилларга боғлиқ ҳолда динамик равишда ўзгариб туради. Бозорга хос ускуналар ишлаб чиқаришда эса, узилишлар пайтида тезкор жавоб бериш учун кўпроқ маҳаллий манбалардан фойдаланилади.
AGCO етказиб берувчиларни танлашда иқтисодий ва риск мезонларини ҳисобга олади. Компания етказиб берувчилар билан узлуксиз алоқани таъминлаш ва узилишларни ўз вақтида аниқлаш учун рақамли таъминот платформасини ишлатади. Бу платформа келажакдаги сценарийларни башорат қилиш ва ишлаб чиқаришни узлуксизлигини таъминлаш учун етказиб берувчиларга шахсий ҳимоя воситаларини тақдим этишни ўз ичига олади.
Бундай тайёргарлик ва барқарорлик амалиётлари AGCO компаниясига COVID-19 пандемияси давомида омон қолишга имкон берди. Пандемия бошланиши билан бир қаторда таъминот занжирининг узилишларига қарши курашиш учун мўлжалланган барқарорлик стратегиялари, жумладан, бир нечта таъминот манбаларидан фойдаланиш ва етказиб берувчиларни диверсификация қилиш стратегиялари ишга туширилди. Буюртма асосида йиғиш ва кечиктирилган ишлаб чиқариш стратегиялари орқали мижозларга тезкор ва мослаштирилган етказиб бериш таъминланди.
AGCO’нинг COVID-19 бўйича ҳаракат режаси қуйидагиларни ўз ичига олди:
- Хитой етказиб берувчилари билан доимий алоқа ўрнатиш ва муқобил таъминот каналларини қидириш.
- Ишлаб чиқариш, логистика, харид қилиш, сифат назорати, молия каби турли бўлимлардан иборат бўлган махсус гуруҳни тузиш.
- Хитой заводларининг ёпилишини кутиб, муҳим қисмларни кўпроқ ишлаб чиқариш ва тайёр маҳсулотлар захираларини Европага кўчириш.
- Ноанъанавий транспорт турларидан, жумладан, Россия орқали темир йўл орқали юк ташишдан фойдаланиш.
- Таъминот устуворликларини белгилашда марказлаштирилган қарор қабул қилиш тизимини жорий этиш.
- Махсус карантин прогнозлаш усулини ишлаб чиқиш ва уни Жанубий Корея, Италия каби мамлакатларда қўллаш.
- Карантин эълон қилинишидан олдин етказиб берувчилардан жўнатмаларни тезлаштириш.
AGCO’нинг тайёргарлиги ва реактив қобилиятлари компанияга юқори даражада барқарорликка эришишга ёрдам берди. Улар “нормал” вақтларда мослашувчан ва мосланувчи таъминот занжирини яратдилар ва COVID-19 пандемияси бошланиши билан унга самарали мослаша олдилар.
Хулоса
Таъминот занжирининг барқарорлиги бугунги кунда ҳар қачонгидан ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда. Юқорида келтирилган Toyota, Kenvue ва AGCO каби компанияларнинг тажрибалари шуни кўрсатадики, таъминот занжирининг барқарорлигини ошириш учун бир қатор стратегиялар ва амалиётларни қўллаш мумкин. Булар орасида бир нечта таъминот манбаларидан фойдаланиш, етказиб берувчиларни диверсификация қилиш, рақамли технологияларни жорий этиш, мослашувчан ишлаб чиқариш усулларини қўллаш ва доимий мониторинг олиб бориш каби тадбирлар алоҳида аҳамиятга эга. Компаниялар ушбу стратегияларни ўз фаолиятига мослаштирган ҳолда қўллашлари ва доимий равишда такомиллаштириб боришлари зарур. Зеро, кучли ва барқарор таъминот занжири нафақат компаниянинг ўзи, балки унинг мижозлари ва ҳамкорлари учун ҳам узоқ муддатли муваффақиятнинг калити ҳисобланади.
