1: Лойиҳа тузиш ва уни бошқариш

Лойиҳа бошқаруви — бу маълум бир мақсадга эришиш учун ресурсларни самарали ташкил этиш, режалаштириш ва назорат қилишнинг муҳим жараёнидир. Лойиҳалар турли соҳаларда, жумладан, қурилиш, муҳандислик, соғлиқни сақлаш ва молия каби секторларда кенг қўлланилади. Лойиҳанинг асосий хусусияти шундаки, у ноёб маҳсулот, хизмат ёки натижани яратишга қаратилган вақтинчалик саъй-ҳаракатдир. Лойиҳалар катта ёки кичик, оддий ёки мураккаб, арзон ёки жуда қиммат бўлиши мумкин, аммо уларнинг барчаси самарали бошқарувни талаб қилади. Лойиҳанинг миқёси ва мураккаблигидан қатъи назар, пухта режалаштириш, ресурсларни оқилона тақсимлаш ва доимий назорат муваффақиятли якунлаш учун калит ҳисобланади.

Тойота Ишлаб Чиқариш Тизими

Тойота компанияси муваффақиятининг сири нимада? Бу савол кўпчиликни қизиқтиради. Жавоб эса Мичиган Университети профессори Жеффри Лайкернинг “Тойота йўли: Дунёдаги энг йирик ишлаб чиқарувчининг 14 та бошқарув принциплари” номли халқаро бестселлерида ётади. Китоб 2004 йилда нашр этилган бўлса-да, ҳозирги кунда ҳам ишлаб чиқариш соҳасида кенг қўлланилади.

Китобда нафақат Тойота компаниясининг муваффақияти, балки унинг машҳур Тойота Ишлаб Чиқариш Тизими (Toyota Production System - TPS) ҳақида ҳам батафсил ёзилган. Бу тизим 1990 йилларда “тежамкор ишлаб чиқариш” тушунчасига асос солди ва корпоратив маданиятнинг муҳим қисмига айланди. Тизимнинг энг асосий тушунчаларидан бири – кайзен, яъни доимий такомиллашувдир.

Тежамкор ишлаб чиқариш* воситаларидан бири сифатида 5S нафақат иш жойини тартибга солишда, балки иш унумдорлиги, хавфсизлиги ва сифатини ошириш ҳамда умумий харажатларни камайтириш учун ҳам қўлланилади. 5S тушунчаси япон тилидан келиб чиққан бўлиб, қуйидаги 5 та сўзнинг қисқартмасидир:

• Seiri (Саралаш)
• Seiton (Тартибга келтириш)
• Seiso (Тозалаш)
• Seiketsu (Стандартлаштириш)
• Shitsuke (Барқарорлаштириш)

* Инглиз тилида “lean manufacturing”, рус тилида “бережливое производство”

Seiri (Саралаш)

Seiri босқичида иш жойидаги барча буюм ва жиҳозлар кундалик ишда зарур ва зарур бўлмаганларига ажратилади. Бунинг асосий мақсадлари қуйидагилардан иборат:

Агар мижозингиз бирон сабаб туфайли жаҳли чиқиб норозилик билдираётган пайтда вазиятни юмшатиш учун қандай ёндашган ва унга нима деган бўлар эдингиз? Нега ўзини соҳасида билими жуда кучли бўлмаса ҳам баъзи ҳамкасбларингиз лавозим поғоналарида тезроқ кўтарилишади? Нега ишдаги бирон муаммога сизнинг назарингиздаги энг зўр (техник) ечим бўлишига қарамасдан уни амалда ошириш сиз кутганингиздан кўра кўпроқ вақт олади? Агар ушбу саволларга жавобларни билмоқчи бўлсангиз, мақолани ўқишда давом етинг.

Профессионал кўникмалар одатда “қаттиқ” (русчада “твердые навыки”, инглизчада “hard skills”) ва “юмшоқ” (“гибкие навыки”, “soft skills”) кўникмаларга бўлинади. Биринчиси одатда таълим муассасаларида ёки Интернет тармоқларида ўрганилса, иккинчисини ўрганишга асосан ҳаётий ва иш тажрибаси орқали еришилади. Биринчисини миқдорини осон аниқлаш мумкин (масалан, бирор малакага еришганлик ҳақида диплом ёки сертификат), иккинчисини эса кўпроқ иш жараёнида кузатиб баҳолаш талаб қилинади. Масалан, юмшоқ кўникмалар турига муомала ва мулоқот маданияти, фикрни сотиш қобилияти, етакчилик, муаммони ечиш, жамоада ишлаш, вақтни бошқариш, иш жараёнидаги низоларни ҳал қилиш кабилар киради.

Кайзен таърифи ва фалсафаси

Кайзен (каизен) японча атама бўлиб, “яхшиланиш” ёки “яхши томонга ўзгариш” деган маънони англатади. Бизнес ва менежмент контекстида кайзен самарадорлик ва унумдорликни ошириш учун жараёнлар ва тизимларни босқичма-босқич яхшилашга интиладиган доимий такомиллаштириш фалсафасини англатади.

Кайзен биринчи марта Японияда Иккинчи жаҳон урушидан кейин мамлакатни қайта қуриш ва жаҳон бозорида рақобатбардошлигини ошириш усули сифатида жорий этилган. Кейинчалик Масааки Имай томонидан 1986 йилда нашр этилган “Кайзен: Япониянинг рақобатбардош муваффақиятининг калити” китоби орқали Ғарбда оммалашган. Ўшандан бери у бутун дунё бўйлаб турли ташкилотлар ва компаниялар томонидан самарадорлик, унумдорлик (маҳсулдорлик) ва мижозлар эҳтиёжини қондиришни яхшилаш усули сифатида қўлланиб келинади.

Замонавий бизнес оламида муваффақиятга эришиш учун самарадорлик ва унумдорлик жуда муҳим омиллар ҳисобланади. Мижозларнинг ўсиб бораётган талабларини қондириш, қисқа муддатли буюртмаларни ўз вақтида бажариш ва юқори сифатли маҳсулотларни етказиб бериш босими ортиб бораётган бир пайтда, ишлаб чиқариш ёки хизмат кўрсатиш жараёнларидаги исрофларни бартараф этиш ҳар қачонгидан ҳам долзарброқ масалага айланмоқда. Ушбу мақолада биз тежамкор ишлаб чиқаришда учрайдиган 8 та асосий исроф турларини ва уларнинг олдини олиш усулларини кўриб чиқамиз.

Ишлаб чиқариш жараёнлари бир қатор илмий қонуниятлар билан бошқарилади. Америкалик саноат ва операцион муҳандислик профессорлари Wallace J. Hopp ва Mark L. Spearman томонидан ёзилган “Завод Физикаси” (Factory Physics) номли китобда ишлаб чиқаришдаги бир нечта асосий боғлиқликлар аниқланган ва математик жиҳатдан исботланган. Ушбу қонунлар ва таҳлилий формулалар ёрдамида ишлаб чиқарувчилар ўз ишлаб чиқариш тизимларини диагностика қилишлари ҳамда унумдорлик, цикл вақти, маҳсулот сифати ва мижозлар эҳтиёжларини қондириш каби соҳаларда сезиларли яхшиланишларни амалга оширишлари мумкин.

Тақдимот қилиш маҳорати инсон ҳаётидаги энг асосий кўникмалардан бири ҳисобланади. Бу кўникма ўқиш даврида ҳам, иш фаолиятида ҳам доимий равишда қўл келади. Ҳар бир инсон маълум вақтда ўз фикрларини бошқаларга етказиш ва ишонтириш учун тақдимот қилишга тўғри келади. Тақдимот жараёнининг бир нечта керакли қоидаларини ўрганиб олиш орқали тақдимотларни яратиш ва тақдим этишни осон ва самарали ишга айлантириш мумкин.

Таъсирчан тақдимот (яъни презентация) яратишда америкалик профессор Эндрю Абеланинг “Экстрим Тақдимот” усулидан фойдаланиш мумкин. Ушбу усул тақдимот яратишдан олдин бир қатор саволларга жавоб топишни тавсия қилади. Бу саволлар тақдимот устида ишлашга кетадиган вақтни самарали сарфлашга ёрдам беради. “Экстрим Тақдимот” усули жами 10 та элементдан ташкил топган бўлиб, улар тақдимотнинг турли жиҳатларини қамраб олади.

Замонавий ишлаб чиқариш корхоналарида ускуналарнинг унумдорлигини ошириш энг муҳим вазифалардан биридир. Бунинг учун саноатда кенг қўлланиладиган “Overall Equipment Effectiveness” (OEE) ёки ускуналарнинг Умумий Самарадорлик Кўрсаткичлари (УСК) деб номланган таҳлилий усулдан фойдаланиш мумкин. Ушбу мақолада биз УСК ҳақида батафсил тўхталиб ўтамиз ва уни амалиётда қўллаш йўлларини кўриб чиқамиз.

УСК — бу ишлаб чиқариш жараёнидаги ускуналарнинг умумий самарадорлигини ўлчайдиган кўрсаткич бўлиб, у уч асосий омилни ҳисобга олади:

1. Яроқлик (Availability) — ускунанинг режалаштирилган вақтда ишлаш қобилияти.
2. Унумдорлик (Performance) — ускунанинг ҳақиқий тезлиги ва назарий максимал тезлиги ўртасидаги нисбат.
3. Сифат (Quality) — ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг сифат стандартларига мувофиқлиги.

Ускуналарнинг Умумий Самарадорлик Кўрсаткичлари (УСК) тенгламаси

Умумий Самарадорлик Кўрсаткичи = Яроқлик х Унумдорлик х Сифат

Резюме иш қидирувчилар учун муҳим воситалардан биридир. Чунки у потенциал иш берувчиларга сизнинг иш тажрибангиз, маълумотингиз ва касбий кўникмаларингиз ҳақида қисқача маълумот беради. Шу билан бир қаторда, резюме сизнинг ютуқларингиз ва малакаларингизни намойиш қилиш ва нима учун эълон қилинган иш жойига энг муносиб эканлигизни кўрсатиш учун яна бир имкониятдир. Аммо ҳар хил турдаги резюмелар мавжуд бўлгани сабабли, бошида қаердан бошлаш сизга қийин туюлиши мумкин. Ушбу мақолада резюмелар ҳақида умумий маълумотлар ва қолган рақобатчи номзодлардан ажралиб туришингизга ёрдам берадиган фойдали маслаҳатлар берилади.