Литтл қонуни: Навбатлар ва самарадорликни бошқариш формуласи

Кундалик ҳаётимизда биз кўпинча навбатларда кутишга дуч келамиз. Бу эса режалаштирилмаган вақт йўқотилишига олиб келади ва кўпчиликка ёқмайди. Массачусетс технология институтининг профессори Жон Д.С. Литтлнинг қуйидаги формуласи ёрдамида уларни назорат қилиш мумкин:

Ушбу нисбат барча тизимлар учун универсал ҳисобланади. Шифокор қабулида, банкда ёки давлат муассасасида навбатда ўтириб, кутиш залида ўриндиқлар сони назарияга мос келишини тезда ҳисоблаш мумкин. Масалан, агар янги ташриф буюрувчи ҳар 3 дақиқада келса ва навбатда 15 дақиқа кутиш керак бўлса, унда ўртача навбатда 5 киши бўлади.

Формула интуитив жиҳатдан содда кўринишига қарамай, у мижозларнинг келиши ва кутиш жараёнлари параметрларининг статистик тақсимотига, мижозларга хизмат кўрсатиш кетма-кетлигига (логистикада LIFO ва FIFO усуллари натижага таъсир қилмайди) боғлиқ эмас. Қонун якка хизмат кўрсатиш тугунига ҳам, тармоққа ҳам амал қилади. Бутун тизимни ҳам, унинг алоҳида қисмларини ҳам баҳолаш мумкин. Ягона шарт — тизим мувозанатда бўлиши керак, яъни ишни бошлаш ва тугатиш жараёнида эмас.

Литтл қонунининг қиймати унинг универсаллигидадир — бу ҳар қандай тизим учун умумий қонундир. Жараёнларни онг ости даражасида чуқурроқ тушуниш учун аналогияларни кўриб чиқиш жуда фойдали. Агар ишлаб чиқариш ҳақида гапирадиган бўлсак, формула ёрдамида бутун корхона, алоҳида цех ёки икки операция орасида ишлаб чиқариш жараёнида бўлган деталлар сонини ҳисоблаш мумкин. Бунда параметрлар қуйидаги қийматларни олади:

L — бизни қизиқтирган участкада (корхонада) тайёрланмалар сони (WIP ёки Work-in-process), λ — уларнинг участкага келиб тушиш интенсивлиги ёки бутун корхонанинг вақт бирлигида ишлаб чиқарилган тайёр маҳсулотлардаги унумдорлиги (TH ёки throughput), W — участкада бўлиш вақти ёки ишлаб чиқаришнинг умумий цикли (CT ёки cycle time).

Бир нечта оддий мисоллар келтирамиз:

1. WIP = CT x TH Плиталарни кесиш участкаси соатига ўртача 600 та детал ишлаб чиқаради. Кейинги операция (қирраларни қоплаш) бошланишидан олдин ҳар бир детал ўртача 20 дақиқа кутади. Демак, ушбу операциялар орасидаги деталлар сони WIP=(600/60)*20=200 ни ташкил қилади. Бу натижадан, масалан, буфер зонаси ўлчамини ҳисоблаш учун фойдаланиш мумкин. Агар қабул қилинсаки, бир паллет (аравачада) 50 та детал жойлашса, тўртта паллет жойлаштириш учун жой бўлиши керак.

2. CT = WIP / TH Биз бўёқ камерасидан олдин араваларда ўртача 50 та детал борлигини ҳисобладик. Маълумки, жилвирлаш станогидан ҳар 2 дақиқада яна битта детал келади. Литтл формуласига кўра, CT=WIP/TH = 50/2 = 25 дақиқа — бўяшдан олдин ҳар бир деталнинг ўртача кутиш вақти.

3. TH = WIP / CT Фабрикада ўртача 50 та деталдан иборат 200 та паллет борлигини биламиз. Ишлаб чиқариш цикли 5 сменани ташкил қилади. Унумдорликни TH=WIP/CT=(200*50)/5= 2000 детал/смена деб ҳисоблаш мумкин.

Литтл қонуни жуда оддий восита, лекин баъзан соддалик ёмон ҳазил ўйнаши мумкин. Ҳисоб-китоблар натижалари ҳақиқатга мос келиши учун қуйидаги учта нарсани эслаб қолиш керак: қонун асосланган тахмин, формулага қайси дастлабки параметрларни қўйиш мумкинлиги ва натижаларни соғлом ақл ҳамда бошқа усуллар билан солиштириб кўриш.

Энди ушбу бандларнинг ҳар бирини алоҳида тушунтирамиз:

1. Қонун тизим барқарор, мувозанат ҳолатида бўлган шароитда амал қилади. Бу шуни англатадики, агар буюртмалар сони кескин ўзгарса ва WIP ҳажми тез кўпайса, вазият барқарорланмагунча қонундан фойдаланиб бўлмайди. Бундай ҳолатлар янги ишлаб чиқаришни ишга тушириш ёки узоқ танаффусдан кейин ишни бошлаш пайтида юзага келиши мумкин.

2. Тизимдаги учала параметр ҳам — бу ўртача қийматлар. Бунда ўртачалаш узоқ вақт давомида содир бўлиши билан чекланади. Яъни, формуладан фойдаланишдан олдин ишлаб чиқариш тизимини ўрганиш, параметрлар қанчалик тез ўзгариши (тебраниши)ни аниқлаш, уларнинг қийматларини қайси давр учун ўртачалаш мумкинлигини тушуниш керак.

3. Одатда, Литтл қонуни ишлаб чиқаришда тугалланмаган ишлаб чиқариш ҳажми (Work in progress/WIP)нинг цикл вақтига (ишлаб чиқариш занжирининг ўтказувчанлик қобилиятига) таъсирини ўрганиш учун қўлланилади. Бунда унумдорлик доимий деб қабул қилинади. Бироқ, юқорида кўрсатилганидек, тескари масалани ҳам ҳал қилиш мумкин — унумдорликни ҳисоблаш ва ҳақиқий ишлаб чиқариш маълумотлари билан солиштиришдир. Масалан, маълум бир участка сменада ўртача 2000 та детал чиқаришини биласиз ва агар Литтл қонуни WIP ва цикл давомийлигидан келиб чиққан ҳолда бошқа натижа берса, бу номувофиқлик сабабларини излаш учун туртки бўлиши мумкин ва бу яширин муаммоларни ҳал қилишнинг калити бўлиши мумкин.

Литтл қонуни ишлаб чиқарувчиларга берадиган асосий нарса — бу ишлаб чиқариш циклининг давомийлиги ишлов берилаётган тугалланмаган маҳсулотлар миқдорига тўғри пропорционал эканлигини тушунишдир.

Фикрларимизни якунлаб шуни таъкидлаш жоизки, Литтл қонуни — бу ҳар қандай тизимнинг унумдорлигини, самарадорлигини ва кутиш вақтини бошқаришда муҳим восита. У ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш, логистика ва ҳатто кундалик ҳаётда қўлланилиши мумкин. Ушбу содда, аммо кучли қонунни тушуниш ва ундан фойдаланиш тизимларни оптималлаштириш ва самарадорликни оширишга ёрдам беради. Бундай умумий қонуниятларни билиш ҳар бир менежер ва тизимли фикрловчи учун жуда муҳимдир.