Ишлаб чиқаришнинг 10 илмий қонуни: Самарадорлик ва унумдорлик сирлари

Ишлаб чиқариш жараёнлари бир қатор илмий қонуниятлар билан бошқарилади. Америкалик саноат ва операцион муҳандислик профессорлари Wallace J. Hopp ва Mark L. Spearman томонидан ёзилган “Завод Физикаси” (Factory Physics) номли китобда ишлаб чиқаришдаги бир нечта асосий боғлиқликлар аниқланган ва математик жиҳатдан исботланган. Ушбу қонунлар ва таҳлилий формулалар ёрдамида ишлаб чиқарувчилар ўз ишлаб чиқариш тизимларини диагностика қилишлари ҳамда унумдорлик, цикл вақти, маҳсулот сифати ва мижозлар эҳтиёжларини қондириш каби соҳаларда сезиларли яхшиланишларни амалга оширишлари мумкин.

Қуйида ишлаб чиқариш соҳасидаги энг муҳим қонунларнинг моҳияти ва амалий қўлланилиши ҳақида батафсил маълумот берилади:

Литтл қонуни

Ушбу қонун ишлаб чиқариш жараёнидаги уч асосий параметр — тугалланмаган маҳсулот миқдори (WIP), маҳсулотни етказиб бериш вақти (CT) ва ишлаб чиқариш унумдорлиги (TH) ўртасидаги ўзаро боғлиқликни ифодалайди. Литтл қонунига кўра, WIP = CT x TH. Ушбу тенгламани тушуниш ва ундан фойдаланиш ишлаб чиқариш жараёнини оптималлаштириш учун жуда муҳимдир. Масалан, агар компания маҳсулотни етказиб бериш вақтини қисқартирмоқчи бўлса, у ҳолда тугалланмаган маҳсулот миқдорини камайтириши ёки ишлаб чиқариш унумдорлигини ошириши керак бўлади. Шу билан бирга, ишлаб чиқариш унумдорлигини ошириш учун компания WIP ни ошириши ёки CT ни қисқартириши мумкин.

Тугалланмаган маҳсулот миқдори = Бир дона маҳсулотни етказиб бериш вақти (буюртма тушгандан то тайёр маҳсулотга айлангунча бўлган вақт) x Унумдорлик (вақт бирлигида ишлаб чиқариладиган маҳсулотлар сони).

Худди шу формулани инглиз тилидаги дарсликларда “Work in Process (WIP) = Cycle Time (CT) x Throughput (TH)” кўринишида учратиш мумкин.

Агар корхонада унумдорлик ҳафтасига 100 дона маҳсулот бўлса, уларни ҳар бирини ишлаб чиқаришга 2 ҳафта кетса, унда ишлаб чиқариш жараёнидаги тугалланмаган маҳсулотларни умумий миқдори 200 га тенг бўлади.

Унумдорлик ва маҳсулот етказиб бериш вақт бирлиги бир хил бўлиши шарт.

Яна бир мисол, эшик ишлаб чиқариш жараёни 5 та соддалаштирилган қадамдан иборат бўлсин: ёғочни кесиш (1), сўнг тахта бўлакларини ёпиштириш (2), ярим тайёр маҳсулотни бўёқлаш (3), уни қуритиш (4) ва картон коробкага қадоқлаш (5).

WIP = CT x TH Биринчи қадамда ускуна соатига 60 та детал ишлаб чиқарсин, иккинчи қадам бошлангунча ҳар бир детал 15 дақиқадан кутиши керак бўлсин. Унда шу икки қадамлар орасидаги деталларнинг умумий миқдори WIP=(60/60)x15=15 тага тенг бўлади. Бу маълумотни, масалан, орадаги сақлаш майдонини (буфер зонасини) ҳисоблашда қўллаш мумкин. Агар ҳар бир коробкага 5 тадан детал сиғса, унда бизга 3 та коробка керак бўлади.

CT = WIP / TH Бўёқлаш ускунасини олдида ўртача 40 та детал туришини аниқладик дейлик. Тахта бўлакларини ёпиштириш қадамидан ҳар 2 минутда яна битта детал етиб келишини ҳисобга олсак, унда бўёқлашдан олдин ҳар бир детални кутиш вақти ўртача 20 дақиқага тенг бўлади (CT=WIP/TH=40/2=20).

TH = WIP / CT Бизга маълумки, цехда 360 та хом-ашёли коробкалар мавжуд ва ҳар бир коробкада 5 тадан детал бор. Ишлаб чиқариш цикли кунига 3 та сменадан иборат бўлса, унда ҳар бир сменанинг кунлик ишлаб чиқариш самарадорлиги 600 та детал эканини аниқлаш мумкин (TH=WIP/CT=(360x5)/3= 600).

Қувват ҳақидаги қонун

Ушбу қонун шуни таъкидлайдики, барқарор ҳолатда заводнинг ўртача маҳсулот ишлаб чиқариш унумдорлиги унинг ўртача ишлаб чиқариш қувватидан доимо камроқ бўлади. Бу шуни англатадики, ҳеч қандай ишлаб чиқариш тизими ўзининг назарий қувватидан тўлиқ фойдалана олмайди, чунки кутилмаган тўхталишлар, ускуналарнинг носозлиги, хом ашё етишмовчилиги ва бошқа омиллар мавжуд. Ишлаб чиқарувчилар ушбу қонунни тушунган ҳолда, ишлаб чиқариш қувватини ошириш учун тизимли ёндашувни қўллашлари ва чекловларни бартараф этиш бўйича доимий саъй-ҳаракатлар олиб боришлари керак.

Масалан, поябзал ишлаб чиқарадиган завод кунига 1000 та жуфт ишлаб чиқариш қувватига эга, аммо кутилмаган ҳолатлар туфайли кунига фақат 800 жуфт ишлаб чиқаради. Бошқача қилиб айтганда, заводнинг ишлаб чиқариш унумдорлиги унинг ўртача кунлик қувватидан 20% камроқ эканлигига гувоҳ бўлишимиз мумкин.

Захиралар ҳақидаги қонун

Ушбу қонунга кўра, чекланмаган тизимда хом ашё ва тайёр маҳсулот захиралари доимий равишда ошиб боради. Бу шуни англатадики, агар компания захираларни самарали бошқармаса, улар тез орада жуда катта ҳажмга етиши ва молиявий ресурсларни “музлатиб” қўйиши мумкин. Шунинг учун, ишлаб чиқарувчилар талабни аниқ прогноз қилиш ва захираларни оптимал даражада сақлаш учун самарали усуллардан фойдаланишлари зарур. Бу ортиқча захираларни камайтириш, молиявий ресурсларни тежаш ва ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга ёрдам беради.

Бу қонунга ҳам бир мисолни кўриб чиқайлик. Кийим-кечак сотувчи дўкон яқинлашиб келаётган байрам мавсумига тайёргарлик кўрмоқда. Шу сабабли у кийим-кечакларнинг катта танловига эга бўлишни хоҳлайди. Етарли маҳсулот инвентарга (захирасига) эга бўлишни таъминлаш учун дўкон эгаси ўзининг етказиб берувчиларига бир неча ой олдин катта миқдорда кийим-кечак буюртма қилади. Бироқ, дам олиш мавсуми яқинлашганда, сотувчи буюртма қилинган кийимларнинг бир қисми кутилгандек сотилмаслигини тушунади. Сотилмаган кийимлар дўконнинг орқа хонасида тўпланиб бориб қимматли жойни эгаллашни бошлайдилар. Буни устига, кийим-кечак молларига сарфланган маблағ ҳам “музлаб” қолади. Чекланмаган тизимда инвентар (захиралар) тинимсиз ошиб боришини ушбу мисолда кўриб турибмиз. Бундай вазиятни олдини олиш учун дўкон эгаси буюртма бераётганда аниқроқ кийим миқдорини таъминлашга ёрдам берадиган олдиндан прогноз (башорат) қилиш ва маҳсулот заҳираларини самарали бошқариш усулларидан фойдаланиши мумкин эди.

Жараённинг “тор жойлари” ҳақидаги қонун

Бу қонун шуни кўрсатадики, ишлаб чиқариш тизимида ашё ва тайёр маҳсулотларнинг тўпланиб қолиши доимо ҳам жараёндаги “тор жой” ёки чекловнинг мавжудлигини билдирмайди. Ҳақиқий “тор жой"ни аниқлаш учун бутун ишлаб чиқариш тизимини синчковлик билан таҳлил қилиш ва ҳар бир босқичнинг унумдорлигини баҳолаш зарур. “Тор жой"ни аниқлаш ва бартараф этиш компанияга ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш ва бозор талабларига тезроқ жавоб бериш имконини беради.

Мисол учун, бутилкаларга шарбат қуйиш заводида бир нечта ишлаб чиқариш линиялари мавжуд. Уларнинг ичида бутилкаларга шарбат қуядиган битта линия нисбатан энг секин ишлаши аниқланади. Бу юқорида таъкидланган ишлаб чиқариш жараёнларининг “тор жойи” бўлиб, у заводнинг умумий ишлаб чиқариш ҳажмини чеклайди. Агар бозорда ушбу шарбат маҳсулотларига талаб катта бўлса, сотув ҳажмини ва даромадни ошириш учун ишлаб чиқарувчи компания ушбу “тор жой” чекловини бартараф этиш йўлларини топиши керак бўлади.

Ўзгарувчанлик ҳақидаги қонун

Ушбу қонунга кўра, ўзгарувчанликнинг ошиши ишлаб чиқариш тизимининг умумий самарадорлигини пасайтиради. Ўзгарувчанлик маҳсулот параметрлари, хом ашё сифати ёки ишлаб чиқариш жараёнининг ўзида кузатилиши мумкин. Ишлаб чиқарувчилар ўзгарувчанлик манбаларини аниқлашлари ва уларни бартараф этиш учун тизимли ёндашувни қўллашлари керак. Бунинг учун сифатни назорат қилиш воситаларини жорий этиш, ходимларни ўқитиш ва ишлаб чиқариш жараёнларини стандартлаштириш каби тадбирларни амалга ошириш мумкин.

Ўзгарувчанликка детални ўлчов параметрларидаги (узунлик, оғирлик, диаметри ва ҳоказо) ўзгарувчанлик ёки ишлаб чиқариш жараёнидаги ўзгарувчанликларни (ҳар хил хом ашё етказиб берувчи компонентларини ишлатиш, бирор қадамда ҳар хил ускуналарни ёки ишчиларни ишлатиш) мисол қилиб бериш мумкин. Бу ўзгарувчанликлар хатоларнинг кўпайишига, кўпроқ қайта ишлашга олиб келади ва натижада ишлаб чиқариш тизимининг самарадорлигини пасайтиради.

Боғлиқлик ҳақидаги қонун

Бу қонун шуни кўрсатадики, ишлаб чиқариш линиясининг бошидаги ўзгарувчанлик охиридаги худди шундай ўзгарувчанликка нисбатан маҳсулотни етказиб бериш вақтига (циклига) кўпроқ таъсир қилади. Шунинг учун, компаниялар ишлаб чиқариш жараёнининг дастлабки босқичларидаги ўзгарувчанликка алоҳида эътибор қаратишлари ва уни минималлаштиришга интилишлари керак. Бу эса бутун ишлаб чиқариш тизимининг барқарорлигини оширади ва маҳсулотни ўз вақтида етказиб беришни таъминлайди.

Материалларининг сақланиши ҳақидаги қонун

Ушбу қонунга кўра, барқарор тизимда, узоқ муддат давомида материалларнинг тизимга кириш тезлиги уларнинг тизимдан чиқиш тезлигига тенг бўлади. Бу шуни англатадики, ишлаб чиқариш жараёнига киритилган хом ашё ва компонентлар миқдори тайёр маҳсулот шаклида тизимдан чиқарилган миқдорга мос келиши керак. Ушбу мувозанатни сақлаш учун ишлаб чиқарувчилар материаллар оқимини синчковлик билан кузатиб боришлари ва ҳар қандай номутаносибликларни тезда бартараф этишлари зарур.

Фойдаланиш кўрсаткичи ҳақидаги қонун

Бу қонун шуни кўрсатадики, агар ишлаб чиқариш қурилмасининг фойдаланиш даражаси бошқа ҳеч қандай ўзгаришлар киритилмасдан оширилса, тугалланмаган маҳсулот миқдори (WIP) ва маҳсулотни етказиб бериш вақти (lead time) одатда экспоненциал тарзда ўсади. Мисол учун, агар компания ишлаб чиқариш ускуналаридан фойдаланиш даражасини 80% дан 95% гача оширса, бу WIP ва lead time кўрсаткичларининг кескин ўсишига олиб келиши мумкин. Шунинг учун, ишлаб чиқарувчилар ускуналардан фойдаланиш даражасини оширишдан олдин бошқа омилларни, жумладан, WIP ва lead time кўрсаткичларига таъсирини синчковлик билан таҳлил қилишлари зарур.

Маҳсулот партияси ҳақидаги қонун

Ушбу қонунга кўра, маҳсулотни кўчириш вақтини ҳисобга олмаганда, ишлаб чиқариш линиясининг маълум бир қисмидаги маҳсулот партиясининг цикл вақти тахминан партия ҳажмига пропорционалдир. Буни инобатга олган ҳолда, ишлаб чиқарувчилар маҳсулот партияларининг оптимал ҳажмини аниқлашлари ва уни ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш учун мослаштира олишлари керак. Масалан, автомобил ишлаб чиқариш заводида йиғиш линиясидаги ҳар бир ишчи учун зарур компонентларни кичикроқ партияларда етказиб бериш орқали умумий самарадорликни ошириш мумкин.

Ўзгарувчанлик буфери ҳақидаги қонуни

Бу қонун шуни таъкидлайдики, ишлаб чиқариш тизимидаги ўзгарувчанликлардан ҳимояланиш учун хом ашё ёки тайёр маҳсулот захиралари, ишлаб чиқариш қуввати ёки қўшимча вақтдан иборат комбинацияли ёндашувдан фойдаланиш мумкин. Мисол учун, нон ишлаб чиқарувчи корхона бозордаги талабнинг ўзгарувчанлигига мослашиш учун қўшимча нон захираларини сақлаши, ишлаб чиқариш қувватини ошириши ёки қўшимча иш вақтини ажратиши мумкин. Бундай ёндашув корхонага талабдаги ўзгаришларга тезкор жавоб бериш ва мижозларнинг эҳтиёжларини ўз вақтида қондириш имконини беради.

Хуллас, “Завод Физикаси” китобида келтирилган қонунлар ва тамойиллар ишлаб чиқариш соҳасидаги мутахассислар, муҳандислар ва менежерлар учун қимматли ресурс ҳисобланади. Ушбу билимлардан фойдаланган ҳолда, улар ишлаб чиқариш жараёнларини оптималлаштириш, муаммоларни тезкор ҳал қилиш ва бутун тизим самарадорлигини ошириш бўйича асосли қарорлар қабул қилишлари мумкин. Шу билан бирга, ушбу қонунларни амалиётга татбиқ этиш ишлаб чиқариш корхоналарига рақобатбардошликни ошириш, мижозлар эҳтиёжларини яхшироқ қондириш ва узоқ муддатли муваффақиятга эришиш имконини беради.

Ишлаб чиқариш соҳасидаги илмий қонунларни чуқур тушуниш ва улардан самарали фойдаланиш бугунги рақобатдош бизнес муҳитида ҳар қандай ишлаб чиқарувчи компания учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Ушбу қонунлар нафақат ишлаб чиқариш жараёнларини такомиллаштириш, балки бутун компания фаолиятини стратегик жиҳатдан йўналтириш учун ҳам мустаҳкам асос яратади. Шу сабабли, ишлаб чиқариш соҳасидаги раҳбарлар ва мутахассислар ушбу қонунларни доимий равишда ўрганишлари, уларни ўз фаолиятларига мослаштира билишлари ва амалиётда қўллашлари зарур. Бу эса ишлаб чиқариш корхоналарининг рақобатдош устунлигини мустаҳкамлаш ва уларнинг узоқ муддатли гуллаб-яшнашига замин яратади.